Gmina w Unii Europejskiej

GMINA W UNII EUROPEJSKIEJ

Stowarzyszeniowy Układ Europejski, zawarty między Wspólnotami Europejskimi a Polską, został podpisany w 1991 roku, tak więc proces przedakcesyjny trwał ponad dziesięć lat. Większość przepisów prawnych UE została już przetransponowana do krajowego systemu prawnego. Jednakże, na szczeblu lokalnym aktywizacja procesu przygotowawczego nastąpiła po roku 2000, po decentralizacji programów PHARE oraz wdrożeniu programów ISPA i SAPARD.
Co zatem zmieni się po akcesji na szczeblu samorządów lokalnych? Przede wszystkim, od gmin i powiatów w większym stopniu będzie się wymagać wykonywania obowiązków określonych w prawie krajowym wynikającym z przepisów przyjętych na szczeblu wspólnotowym. Sytuacja ta będzie musiała ulec zmianie wraz z akcesją większość przepisów dotyczących gospodarki odpadami musi być w pełni wdrażana na szczeblu lokalnym, gdyż w przeciwnym razie Komisja Europejska wkroczy jako strażnik Traktatów, na mocy postanowień. Z drugiej strony, samorządy lokalne uzyskają szansę zabrania głosu w procesie legislacyjnym UE, na przykład za pośrednictwem Komitetu Regionów. Z czasem zmieni się szereg praktyk stosowanych na co dzień przez zarządy miast i powiaty.
 Tworzenie możliwości na szczeblu lokalnym
Nakładanie obowiązków jest tylko jednym ze sposobów oddziaływania UE na samorządy terytorialne. Różnorodne programy i projekty wspólnotowe, angażujące szczebel lokalny, oddziaływają w jeszcze jeden ważny sposób - poprzez szeroko pojęte tworzenie możliwości. Należy podkreślić znaczenie funduszy strukturalnych i ich stymulującą rolę dla organów lokalnych. Począwszy od 1950 roku, celem Wspólnoty było niwelowanie różnic regionalnych w obrębie UE. Środkiem finansowym wiodącym do osiągnięcia tego celu są fundusze strukturalne, których głównym zadaniem jest wzmocnienie spójności społeczno-ekonomicznej w UE.
W latach 2000-2006 działają cztery fundusze strukturalne, z których rozprowadzane są środki finansowe poprzez programy i konkretne cele:
  • Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego (EFRR) - wspomaga regiony o mniej korzystnym położeniu i koncentruje się głównie na inwestycjach produkcyjnych, infrastrukturze oraz małych i średnich przedsiębiorstwach (MSP).
  • Europejski Fundusz Społeczny (EFS) - koncentruje się na rozwoju zasobów ludzkich. Obszary tematyczne Funduszu obejmują m.in. pomoc w organizowaniu szkoleń oraz tworzenie miejsc pracy.
  • Europejski Fundusz Orientacji i Gwarancji Rolnej (EFOGR) - upowszechnia dostosowanie struktur rolnych oraz działania na rzecz rozwoju rolnictwa.
  • Finansowy Instrument Orientacji Rybołówstwa (FIOR) - upowszechnia działania strukturalne w sektorze rybołówstwa.
Oprócz czterech funduszy strukturalnych istnieje jeszcze jeden instrument finansowy - Fundusz Spójności. Fundusz ten nie jest sam w sobie funduszem strukturalnym, lecz udziela wsparcia najuboższym państwom UE. Czyni to poprzez duże projekty inwestycyjne w dziedzinie infrastruktury - środowiska i transportu.
Te cztery wyżej wspomniane fundusze mają być postrzegane jako "skarbonki", w których trzyma się pieniądze. Czynnikiem decydującym o sposobie ich rozprowadzania i ukierunkowania są programy i cele polityki strukturalnej.
Wyróżnić można trzy różne cele - czy też priorytety - przekształcone w programy, poprzez które rozprowadzana jest największa część środków:
  • Cel 1 ma na celu promocję rozwoju oraz dostosowania strukturalnego regionów opóźnionych w rozwoju. Obszary objęte Celem 1, to te rejony, w których PKB na głowę mieszkańca wynosi poniżej 75% średniej UE. Na ten program wydatkowanych jest 69,7% środków funduszy strukturalnych.
  • Cel 2 obejmuje obszary podlegające przemianom gospodarczym, tj. upadające rejony przemysłowe, upadające obszary wiejskie, pogrążone w kryzysie obszary uzależnione od rybołówstwa oraz obszary miejskie znajdujące się w trudnej sytuacji. Na ten program wydatkowanych jest 11,5% środków funduszy strukturalnych.
  • Cel 3 wspiera dostosowanie i unowocześnienie polityk i systemów w dziedzinie edukacji, szkoleń oraz zatrudnienia lub, bardziej ogólnie, wspiera rozwój zasobów ludzkich.
Region korzystający z pomocy w ramach Celu 1 nie może starać się o wparcie finansowe w ramach innego Celu.
Obok trzech Celów istnieją cztery tzw. Inicjatywy Wspólnotowe, finansowane z funduszy strukturalnych. Na Inicjatywy Wspólnotowe wykorzystywanych jest 5% środków finansowych funduszy strukturalnych.
Cztery Inicjatywy Wspólnotowe to:
  • URBAN - przemiany ekonomiczno-społeczne na terenie miast, wielkich miast i obszarów miejskich będących w kryzysie, w celu promowania zrównoważonego rozwoju obszarów miejskich.
  • EQUAL - współpraca pomiędzy krajami mająca na celu promowanie nowych metod zwalczania wszelkich rodzajów dyskryminacji i nierówności na rynku pracy.
  • LEADER+ - rozwój obszarów wiejskich poprzez inicjatywy opracowane przez lokalne grupy działania.
  • INTERREG III - współpraca międzynarodowa, transgraniczna i międzyregionalna, mająca na celu zrównoważone i harmonijne planowanie przestrzenne oraz rozwój terytorium europejskiego.
Z Inicjatyw Wspólnotowych mogą korzystać wszystkie państwa członkowskie, w tym nowe państwa członkowskie.
Obecnie rozpoczęła się w UE dyskusja na temat funduszy strukturalnych w nowym okresie programowania, rozpoczynającym się w 2006 roku. Dyskusja dotyczy przydziału środków do poszczególnych funduszy oraz programów i Inicjatyw Wspólnotowych, które powinny być dostępne w nowym okresie. Ogólnie rzecz biorąc, możliwości oferowane przez fundusze strukturalne, programy rozwojowo-badawcze UE, jak i różne programy sektorowe i sieciowe, o ile zostaną dobrze wykorzystane przez organy lokalne, mogą doprowadzić do następujących rezultatów:
  • rozwój lokalny (np. infrastruktury lokalnej),
  • poprawa standardu życiowego miejscowej ludności (np. nowe miejsca pracy),
  • poprawa działalności samej administracji lokalnej (np. świadczenie usług on line).
 Zadania wykonywane przez polskie gminy
Gminy ożywiono w Polsce w 1990 roku po czterdziestoletniej przerwie. Szereg dotychczas wprowadzonych reform przyczyniło się do zwiększenia znaczenia gminy jako podstawowego i najważniejszego szczebla administracji publicznej, zaspakajającego wspólne potrzeby społeczności lokalnej. Zadania własne gmin skupiają się na realizacji wspólnych potrzeb społeczności w zakresie usług publicznych. W szczególności gminy odpowiadają za:
  • gospodarkę i planowanie przestrzenne, tworzenie stref ochronnych i ochronę środowiska;
  • drogi lokalne, mosty, ulice i place;
  • wodociągi, systemy kanalizacji, odprowadzanie i oczyszczanie ścieków komunalnych;
  • utrzymanie czystości i porządku, w tym dbanie o wysypiska śmieci oraz składowiska odpadów stałych;
  • dostawy elektryczności i ciepła;
  • lokalny transport publiczny;
  • podstawową opiekę medyczną;
  • mieszkalnictwo komunalne;
  • edukację (przedszkola, szkoły podstawowe);
  • promocję kultury i sportu;
  • targi i wystawy publiczne;
  • porządek publiczny, ochronę przeciwpożarową i przeciwpowodziową;
  • opiekę społeczną;
  • utrzymanie budynków komunalnych, ośrodków publicznych oraz budynków administracyjnych;
  • współpracę z lokalnymi organizacjami pozarządowymi;
  • promocję gminy;
  • współpracę ze społecznościami lokalnymi i regionalnymi w innych krajach
 Nowe sposoby realizowania inwestycji: partnerstwa publiczno-prywatne
Absorpcja środków z Funduszy Strukturalnych UE przez samorządy lokalne w Polsce w dużym stopniu zależeć będzie od ich zdolności do współfinansowania. Biorąc pod uwagę poziom zadłużenia większości samorządów lokalnych w Polsce, może im być szczególnie trudno spełnić ten warunek. W marcu 2003 roku Komisja Europejska wydała Wytyczne dla Efektywnych Partnerstw Publiczno-Prywatnych (PPP) - przedsięwzięć stanowiących sposób przezwyciężania niedoborów środków publicznych na potrzeby inwestycyjne. PPP mogą być zdefiniowane jako partnerstwa, w których sektor publiczny (władze centralne, władze samorządowe) oraz sektor prywatny podejmują wspólne przedsięwzięcia, dzieląc się zarówno zyskiem, jak i ryzykiem oraz odpowiedzialnością za powodzenie w ich urzeczywistnieniu. Poza przezwyciężaniem niedoborów finansowych w sektorze publicznym, współpraca z sektorem prywatnym w projektach PPP oferuje szereg innych korzyści, m.in.:
  • przyspieszenie realizacji projektów infrastrukturalnych - programy PPP pozwalają często na zamianę nakładów inwestycyjnych ze środków publicznych na strumień stałych opłat za usługi. Umożliwia to pracę nad projektami mimo ograniczonego kapitału publicznego, zapewniając niezbędne inwestycje;
  • szybszą realizację - przekazanie projektowania i budowy sektorowi prywatnemu w połączeniu z opłatami za dostęp do usług stanowi dla prywatnego sektora poważną zachętę do skracania czasu realizacji projektów inwestycyjnych;
  • ograniczenie kosztów eksploatacji inwestycji - projekty PPP wymagające obsługi eksploatacyjnej i konserwacji silnie mobilizują sektor prywatny do minimalizowania kosztów podczas okresu użytkowania inwestycji, czyli do tego, co jest niezwykle trudne do osiągnięcia w ramach ograniczeń typowych dla tradycyjnego finansowania ze środków publicznych;
  • lepszą alokację ryzyka - podstawową zasadą jakiegokolwiek przedsięwzięcia PPP jest umiejscowienie ryzyka po tej stronie, która najlepiej sobie poradzi z jego zaistnieniem po najniższych kosztach. Działanie to ma na celu raczej optymalizację alokacji ryzyka niż maksymalne jego przerzucenie - w trosce o wypracowanie jak najwyższej wartości;
  • większą motywację do podejmowania skutecznych działań - przeniesienie ryzyka inwestycyjnego może zmobilizować prywatnego wykonawcę do usprawnienia zarządzania i działań w odniesieniu do danego projektu inwestycyjnego. W większości przedsięwzięć PPP wynagrodzenie prywatnego wykonawcy następuje w pełnej wysokości jedynie w przypadku stałego utrzymywania wymaganych standardów usług;
  • wyższą jakość usługi - doświadczenie międzynarodowe wskazuje, że jakość usług uzyskiwana w przedsięwzięciach PPP jest często wyższa niż w przypadku korzystania z tradycyjnych metod. Może to odzwierciedlać lepszą integrację usług ze środkami towarzyszącymi, wyższe oszczędności wynikające ze skali przedsięwzięć lub też motywację do działania czy kary umieszczane zazwyczaj w kontraktach PPP;
  • zdobywanie dodatkowych wpływów - sektor prywatny może mieć zdolność uzyskiwania dodatkowych wpływów od stron trzecich, zmniejszając tym samym koszt wszelkich niezbędnych dotacji od sektora publicznego. Dodatkowe wpływy mogą być uzyskiwane poprzez zagospodarowanie niewykorzystanych mocy produkcyjnych lub zbywanie zbędnego majątku;
  • zwiększenie kontroli publicznej - poprzez przeniesienie odpowiedzialności za zapewnienie usług użyteczności publicznej władze samorządów lokalnych działać będą jako organa kontroli i regulacji, koncentrujące się na planowaniu usług dla ludności oraz czuwaniu nad ich realizacją, a nie na organizowaniu ich świadczenia. Ponadto, poprzez zwiększenie konkurencji, programy PPP umożliwiają dostosowanie kosztów instytucji użyteczności publicznej do standardów rynkowych, tak by zapewnić najpełniejsze wykorzystanie nakładów. Można się spodziewać, że z czasem, po wejściu Polski do Unii Europejskiej, samorządy lokalne coraz częściej korzystać będą z możliwości oferowanych przez system PPP, zwłaszcza w dziedzinie wodociągów, kanalizacji i gospodarki odpadami.
 
 E - urząd na szczeblu lokalnym
Plan działania eEurope 2005 "Społeczeństwo informacyjne dla wszystkich" jest następcą planu działania eEurope 2002 przyjętego na szczycie Rady Europejskiej z Feira w czerwcu 2000 roku. eEurope 2005 stanowi część strategii lizbońskiej, mającej na celu utworzenie z Unii Europejskiej do 2010 roku najbardziej konkurencyjnej i dynamicznej, opartej na wiedzy gospodarki o zwiększonym zatrudnieniu i spójności społecznej.
Plan działania eEurope oparty jest na dwóch grupach działań wzmacniających się nawzajem i tworzących zazębiający się łańcuch w kształcie koła. Pierwsza odnosi się do usług, aplikacji i treści, obejmując zarówno instytucje użyteczności publicznej "on-line", jak i e-business, druga zaś dotyczy szerokopasmowego zaplecza infrastrukturalnego oraz zagadnień bezpieczeństwa.
Plan eEurope 2005 zakłada, że do roku 2005 Europa powinna mieć:
  • nowoczesne instytucje użyteczności publicznej "on-line": e-rząd, e-szkolnictwo, e-opiekę zdrowotną
  • dynamiczne środowisko e-businessu
oraz, jako podstawę umożliwiającą powyższe
  • szeroko rozpowszechniony szerokopasmowy dostęp do Internetu po cenach konkurencyjnych,
  • trwałą infrastrukturę informacyjną.
Podstawą do oceny realizacji planu w państwach członkowskich będą dla e-rządu dwa poniższe wskaźniki:
  • procentowy udział podstawowych instytucji użyteczności publicznej dostępnych w sieci,
  • stopień wykorzystania usług instytucji użyteczności publicznej przez ludność za pośrednictwem sieci.
Aby wskaźniki te spełniły swoje zadanie, państwa członkowskie uzgodniły wspólną listę 20 podstawowych usług publicznych, 12 dla obywateli i 8 dla podmiotów gospodarczych. Postęp we wprowadzaniu tych usług do sieci mierzony będzie za pomocą 4-etapowej struktury ramowej:
  1. przekazywanie informacji on-line,
  2. interakcja jednokierunkowa,
  3. interakcja dwukierunkowa,
  4. pełna obsługa transakcji w sieci, w tym dostawa i płatność.
Usługi publiczne dla ludności, uzgodnione dla e-rządu, są następujące:
  • podatki dochodowe: deklaracje, zawiadomienia o wymiarze podatku,
  • poszukiwanie pracy przez urzędy pracy,
  • świadczenia z pomocy społecznej (3 z następujących czterech):
    • zasiłek dla bezrobotnych
    • zasiłek rodzinny
    • koszty opieki zdrowotnej
    • stypendia dla studentów
  • dokumenty osobiste (paszport i prawo jazdy),
  • rejestracja samochodu (samochody nowe, używane i importowane),
  • wniosek o pozwolenie budowlane,
  • zgłoszenie do policji (np. w przypadku kradzieży),
  • biblioteki publiczne (dostęp do katalogów, przeglądarki),
  • świadectwa (urodzenia, ślubu): wniosek i dostarczenie,
  • zapisy na uczelnie,
  • zgłoszenie zmiany adresu (przeprowadzki),
  • usługi związane z opieką zdrowotną (np. wizyty w szpitalu).
Usługi publiczne dla podmiotów gospodarczych uzgodnione dla działań e-rządu są następujące:
  • świadczenia socjalne dla pracowników,
  • podatek dochodowy od osób prawnych: deklaracja, zawiadomienie,
  • VAT: deklaracja, zawiadomienie,
  • rejestracja nowej firmy,
  • przesyłanie danych do urzędów statystycznych,
  • deklaracje celne,
  • decyzje związane z ochroną środowiska,
  • zamówienia publiczne.
Znaczną część powyższych usług dla obywateli i podmiotów gospodarczych zapewniają gminy. Dlatego też wyniki Polski - jako nowego członka UE - w zakresie planu działań eEurope 2005 uzależnione będą od zdolności władz lokalnych do zapewnienia usług e-rządu. Gminy będą musiały zdefiniować swą lokalną politykę w zakresie sposobu rozszerzania wykorzystania narzędzi elektronicznych w codziennej pracy.
 
Konsekwencje wynikające dla podmiotów lokalnych z wejścia Polski do UE od dnia 1 maja 2004 roku będą się przejawiały głównie na dwa sposoby:
  • niezbędne będą nowe inwestycje, np. w infrastrukturę ochrony środowiska,
  • niezbędne będzie zwiększenie wysiłków administracyjnych, np. właściwe planowanie gospodarki odpadami.
Należy zaznaczyć, że inwestycje i wysiłki administracyjne niezbędne będą nie tylko do tego, aby wywiązać się ze zobowiązań wynikających z członkostwa w UE, lecz także aby skorzystać z możliwości uzyskania wsparcia finansowego z Funduszy Strukturalnych Wspólnoty.  We wszystkich dziedzinach analizowanych w niniejszym podręczniku samorządy lokalne staną wobec zadań nowych lub zmodyfikowanych. Oto te dziedziny:
  • ochrona środowiska ze szczególnym uwzględnieniem:
    • zrównoważonej gospodarki wodnej,
    • dyrektyw dotyczących gospodarowania odpadami,
    • uczestnictwa społecznego i oceny oddziaływania na środowisko,
    • zanieczyszczenia powietrza i zintegrowanej kontroli zanieczyszczeń oraz działań zapobiegawczych;
  • rynek pracy i sprawy społeczne ze szczególnym uwzględnieniem:
    • Europejskiej Strategii Zatrudnienia,
    • partnerstwa społecznego,
    • integracji społecznej,
    • Europejskiego Funduszu Społecznego,
    • obowiązków pracodawców;
  • zamówienia publiczne ze szczególnym uwzględnieniem:
    • kryteriów oceny wykonawców i wyboru oferty,
    • specyfikacji technicznych,
    • Wspólnego Słownika Zamówień (CPV),
    • przetargów zamkniętych i otwartych oraz umów ramowych,
    • lokalnej organizacji w kontekście przetargów,
    • Internetu w zamówieniach publicznych,
    • informacji i doradztwa;
  • inne zadania gmin i powiatów ze szczególnym uwzględnieniem:
    • praw politycznych obcokrajowców - obywateli UE zamieszkałych w polskich gminach,
    • obrony cywilnej,
    • efektywności energetycznej i odnawialnych źródeł energii,
    • transportu;
  • obszary znajdujące się pod bezpośrednim wpływem UE ze szczególnym uwzględnieniem:
    • szkolnictwa,
    • opieki zdrowotnej,
    • kultury,
    • sportu,
    • rozwoju obszarów miejskich i wiejskich.
Na przykład, w wypadku zamówień publicznych zupełnie nowym zadaniem dla organów lokalnych będzie komputerowa obsługa przetargów oraz zachowanie poufności i integralności informacji przekazywanej przez oferentów drogą elektroniczną. Z drugiej strony, stosowanie kryteriów oceny wykonawców i wyboru oferty jest zadaniem, które zostaje jedynie w pewien sposób zmodyfikowane pod wpływem UE.
W zakresie unijnych zasad dotyczących czynnego i biernego prawa wyborczego do władz samorządowych i Parlamentu Europejskiego, nowe zadania gmin dotyczą konieczności przeprowadzania skutecznych kampanii informujących obywateli polskich o zasadach wyboru członków Parlamentu Europejskiego i zmianach zasad wyborów do organów samorządu terytorialnego, natomiast obywateli UE stale zamieszkujących w Polsce - o przysługujących im prawach wyborczych.
Po przystąpieniu do UE model samorządu lokalnego w Polsce powoli będzie ulegał zmianie. Samorządy lokalne będą musiały stać się bardziej otwarte, skuteczne i chętne do podjęcia ściślejszej współpracy. UE zwiększy:
 
  • współpracę poziomą i pionową pomiędzy samorządami lokalnymi i administracją rządową,
  • np. współprace w skali zlewni rzek w wypadku gospodarki wodnej,
  • współpracę pomiędzy samorządami lokalnymi a sektorem trzecim, tj. organizacjami pozarządowymi, np. uczestnictwo społeczne w sprawach dotyczących ochrony środowiska,
  • współpracę między władzami lokalnymi a sektorem prywatnym, np. w dziedzinie partnerstwa społecznego i integracji społecznej, PPP w realizacji inwestycji,
  • współpracę z partnerami zagranicznymi, np. w ramach programów finansowanych przez Wspólnotę.
Można oczekiwać, że wykonywanie pewnych zadań przez samorządy lokalne przyjmie formę bardziej zbliżoną do trybu projektowego. Jest to jeden ze sposobów zwiększenia skuteczności.
 
  Dziedziny podlegające pośredniemu wpływowi Unii Europejskiej
Istnieją pewne obszary zadań gmin, na które Unia Europejska wywiera wpływ w sposób pośredni. Oznacza to, że Unia Europejska nie tyle próbuje zharmonizować te obszary, co wprowadzić do nich pewną wartość dodaną na szczeblu wspólnotowym, przez różne projekty, programy, ustalanie standardów, tworzenie sieci itd. Są to:
  • edukacja,
  • ochrona zdrowia,
  • kultura,
  • sport,
  • rozwój lokalny.
Edukacja
Edukacja jest jednym z podstawowych zadań rządów we wszystkich państwach europejskich, a struktury systemów edukacyjnych znacznie się różnią między sobą, zarówno wewnątrz państw członkowskich, jak i między nimi. Unia Europejska stanowi forum dla wymiany idei i dobrych doświadczeń. Unia nie narzuca wspólnej polityki edukacyjnej, natomiast jej rola polega na tworzeniu systemu autentycznej współpracy między państwami członkowskimi. Unia Europejska tworzy:
  • wielonarodowe partnerstwa zajmujące się sprawami edukacji, szkolenia i młodzieży;
  • plany wymian osobowych i możliwości nauki za granicą;
  • innowacyjne projekty z zakresu nauczania i uczenia się;
  • sieci skupiające wiedzę i doświadczenia akademickie oraz zawodowe;
  • ramy służące rozwiązywaniu aktualnych problemów, takich jak zastosowanie nowych technologii w edukacji i wzajemne uznawanie kwalifikacji pomiędzy państwami członkowskimi;
  • platformę dialogu i konsultacji, umożliwiającą dokonywanie porównań, tworzenie standardów i formułowanie polityki.
Ten wymiar europejski stanowi uzupełnienie działań podejmowanych przez państwa członkowskie. Obejmuje on wszystkie obszary edukacji - od poszczególnych zajęć w szkołach, przez nauczycieli, rodziców, uczniów, po menedżerów, rektorów uczelni, organizacje zawodowe, ekspertów i ministrów - a także obszary szkolenia, we wszystkich postaciach, dla wszystkich przedziałów wiekowych. Wspólnota wypracowała konkretne sposoby promowania europejskiego wymiaru edukacji:
  • wspólnotowe programy działań, takie jak SOCRATES (w zakresie kształcenia) i LEONARDO DA VINCI (w zakresie szkolenia zawodowego);
  • przepisy wspólnotowe promujące współpracę między państwami członkowskimi w zakresie polityki edukacyjnej, takie jak zalecenia, komunikaty (np. w sprawie kształcenia ustawicznego, oceny jakości edukacji w szkołach i uczelniach lub współpracy z krajami spoza Wspólnoty), dokumenty robocze, projekty pilotażowe itd.
W tej sytuacji, gminy i powiaty w Polsce znajdą się, w dwojaki sposób, pod pośrednim wpływem europejskiego wymiaru edukacji poprzez:
  • możliwość uczestniczenia szkół gminnych i powiatowych we Wspólnotowych Programach Działań,
  • przestrzeganie zgodności z przepisami wspólnotowymi i podejmowanie odpowiednich działań na szczeblu lokalnym (np. poziomy referencyjne średnich rezultatów europejskich).
Ważne jest, aby fachowcy zajmujący się edukacją na poziomie lokalnym zaznajomili się z wynikami szczytu Rady Europejskiej w Lizbonie, który stał się punktem zwrotnym dla europejskiej współpracy w zakresie edukacji i szkolenia. Zagadnienia te zyskały stałe miejsce na szczycie listy unijnych priorytetów politycznych. Unia Europejska ustaliła ostatnio pięć konkretnych docelowych standardów poprawy systemów edukacji i szkolenia w Europie do roku 2010. Tych pięć standardów to:
  • Zmniejszyć do poziomu poniżej 10% średni unijny wskaźnik osób porzucających naukę w szkołach.
  • Całkowita liczba absolwentów matematyki, nauk ścisłych i wydziałów technologicznych w Unii Europejskiej powinna wzrosnąć o co najmniej 15%, przy jednoczesnej redukcji poziomu nierównowagi płci na tych kierunkach studiów.
  • Co najmniej 85% obywateli Unii Europejskiej w wieku 22 lat powinno uzyskać wykształcenie średnie.
  • Odsetek mieszkańców Unii Europejskiej w wieku 15 lat, osiągających słabe wyniki w czytaniu i pisaniu, powinien się zmniejszyć o co najmniej 20% w porównaniu z rokiem 2000.
  • Średni unijny poziom uczestnictwa w procesach kształcenia ustawicznego powinien wynosić co najmniej 12,5% dorosłej populacji w wieku produkcyjnym (grupa wiekowa 25 -64).
Powyższe wzorce będą wykorzystywane do stymulowania wymiany dobrych doświadczeń. Wykażą one, że istnieją kraje członkowskie, które spełniają, a nawet przewyższają, wspólne standardy, a z drugiej strony - inne pozostają w tyle. Dobrym ćwiczeniem dla gmin i powiatów byłoby dobrym ćwiczeniem, gdyby przyjęcie tych standardów do pomiaru wyników w zakresie edukacji; w ten sposób mogłyby one określić swój etap zaawansowania na ścieżce europejskiej wiodącej ku osiągnięciu celów lizbońskich.
Wiedza o programach działań Wspólnoty na poziomie lokalnym, a także praktyczne uczestnictwo w tychże programach, są w Polsce dosyć zaawansowane. Nie ma zatem potrzeby przytaczania zasad każdego z programów, takich jak SOCRATES, LEONARDO DA VINCI i YOUTH.
Oprócz istniejących programów wspólnotowych, należy koniecznie wspomnieć o planowanym działaniu zatytułowanym eLearning Programme (Program e-Nauka). Program ten ma cztery cele ogólne:
  • Pokonanie przepaści cyfrowej (działanie to obejmuje wykorzystanie e-nauki do rozwiązania problemów związanych z przepaścią cyfrową, tzn. nową lub dodatkową formą marginalizacji społecznej, wynikającej z tego, że niektóre osoby nie potrafią w pełni spożytkować korzyści, jakie oferują informatyka, technologie telekomunikacyjne i internet w społeczeństwie opartym na wiedzy).
  • Europejskie campusy wirtualne (ta linia działań zmierza do stworzenia wymiaru "e-nauki" w inicjatywach europejskich z zakresu szkolnictwa wyższego).
  • E-twinning ("elektroniczne programy bliźniacze") między szkołami europejskimi. Ta linia działań powinna ułatwiać nawiązywanie relacji bliźniaczych (twinning) za pośrednictwem internetu, zachęcając szkoły europejskie do tworzenia partnerstw pedagogicznych ze szkołami w innych krajach Europy, do nauki języków oraz do dialogu międzykulturowego.
  • Działania przekrojowe (spójność i promocja działań unijnych w zakresie e-nauki).
Gminy powinny zwrócić szczególną uwagę na programy typu e-twinning między szkołami europejskimi, ponieważ działanie to skierowane jest konkretnie do szkół średnich. Środki finansowe będą przyznawane w drodze procedury przetargowej. Wspólnota przeznaczyła 36 milionów EURO na realizację tego programu w okresie 2004-2006 (E-twinning szkół europejskich: około 25% całkowitego budżetu).
 
  Publiczna ochrona zdrowia
Aby pomóc wszystkim państwom członkowskim osiągnąć wysoki poziom ochrony zdrowia, ze szczególnym naciskiem na poprawę zdrowia publicznego oraz zapobieganie chorobom i dolegliwościom, Unia Europejska przyjęła Program Działania Wspólnoty w dziedzinie zdrowia publicznego na lata 2003-2008.
Program ten stanowi istotną część strategii zdrowotnej Wspólnoty Europejskiej i skupia się na następujących celach:
  • Poprawa poziomu informacji i wiedzy w aspekcie promocji zdrowia publicznego i systemów opieki zdrowotnej. Planowane działania: opracowanie kompleksowego systemu gromadzenia, analizy i oceny danych oraz wiedzy w celu informowania, doradzania i rozpowszechniania informacji na wszystkich szczeblach społecznych, takich jak: ogół obywateli, organy publiczne i pracownicy służb zdrowia.
  • Stworzenie mechanizmu szybkiego reagowania na poważne zagrożenia zdrowotne, jak np. ponadgraniczne zagrożenia wirusem HIV, nowa odmiana choroby Creutzfeldta-Jakoba i inne groźne choroby zakaźne. Planowane działania: rozwój, wzmocnienie i wspieranie zdolności, działań i tworzenia wzajemnych powiązań w zakresie mechanizmów nadzoru, wczesnego ostrzegania i szybkiego reagowania.
  • Koncentracja na czynnikach determinujących stan zdrowia, zwłaszcza na czynnikach szkodliwych związanych ze stylem życia. Planowane działania: szeroko zakrojone akcje związane z promocją zdrowia, którym towarzyszyć będą działania i konkretne środki mające zmniejszyć i wyeliminować zagrożenia. Podstawowe priorytety: zmniejszenie wysokiej liczby przedwczesnych zgonów i chorób, spowodowanych zwłaszcza przez choroby takie jak nowotwory złośliwe i choroby układu krążenia, a także leczenie chorób psychicznych. W związku z tym nacisk zostanie położony na główne czynniki związane ze stylem życia, sytuacją społeczno-ekonomiczną i środowiskiem, jak np. palenie tytoniu, picie alkoholu, uzależnienia od narkotyków, niewłaściwe odżywianie i stres.
Na okres 2003-2008 Program Działań Wspólnotowych w dziedzinie zdrowia publicznego otrzymał alokację budżetową w wysokości 300 milionów EURO. Gminy  powinny umożliwić swoim instytucjom zdrowia publicznego uczestnictwo w programie, udzielając im niezbędnego wsparcia technicznego przy identyfikacji i opracowywaniu projektów, a także wsparcia finansowego, ponieważ Wspólnota może pokrywać do 80% kwalifikowanych kosztów danego projektu. Pozostałą część musi wyłożyć wnioskodawca. Pierwsze kroki podjęte na drodze do uczestnictwa w Programie powinny być następujące:
  • zaznajomienie się z Programem Działań Wspólnoty w dziedzinie zdrowia publicznego na lata 2003-2008,
  • obserwowanie corocznych planów prac określających priorytetowe działania na dany rok,
  • reagowanie na ogłoszenia o konkursach, definiujące kryteria kwalifikacyjne wnioskodawców oraz kryteria oceny.
 Kultura
Działania Wspólnoty w zakresie kultury nie mają charakteru obowiązkowego; przeciwnie, ich celem jest uzupełnianie i wspieranie polityk krajowych, bez dążenia do harmonizacji przepisów państw członkowskich.
Działania te muszą być zgodne z trzema podstawowymi pojęciami: poszanowania różnorodności kulturowej, promocji wspólnego dziedzictwa kulturowego wśród Europejczyków i współpracy między państwami członkowskimi. Działania te uzupełniają i wspierają politykę państw członkowskich, a ich celem jest:
  • podniesienie poziomu wiedzy i rozpowszechnianie kultury oraz historii narodów europejskich;
  • zachowanie i ochrona dziedzictwa kulturowego o znaczeniu europejskim;
  • wspieranie wymiany kulturalnej oraz twórczości artystycznej i literackiej.
 
Samorządy lokalne powinny przyjąć na szczeblu lokalnym politykę kulturalną, która mogłaby korzystać ze wsparcia w ramach działań Wspólnoty, zmierzających do stworzenia wspólnego obszaru kulturowego dla Europejczyków. Instytucje kulturalne powinny śledzić publikowane corocznie wezwania do składania propozycji projektów jednorocznych i wieloletnich. W roku 2004, wsparcie wspólnotowe będzie się koncentrowało w pierwszym rzędzie na dziedzictwie kulturowym.
  Sport
Deklaracja Rady Europejskiej w sprawie specyficznego charakteru sportu i jego funkcji społecznej w Europie została proklamowana na szczycie Rady Europejskiej w Nicei w dniach 7-9 grudnia 2000 roku. Za sprawy sportu podstawową odpowiedzialność ponoszą organizacje sportowe i państwa członkowskie. Wpływ Wspólnoty na tę dziedzinę jest jedynie pośredni.
Po Deklaracji Nicejskiej ogłoszono Europejski Rok Edukacji przez Sport 2004 (EYES 2004). Całkowity budżet EYES 2004 wynosi 11,5 miliona EURO.
 
 Rozwój lokalny
Unia Europejska ma do odegrania istotną rolę w stymulowaniu zrównoważonego i trwałego rozwoju w Europie. Aby spełnić ten obowiązek, UE przyjęła "Strategię Unii Europejskiej na Rzecz Zrównoważonego Rozwoju", która oferuje Europie pozytywną, długoterminową wizję bardziej dostatniego i sprawiedliwego społeczeństwa. W praktyce, wizja ta wymaga, aby rozwój ekonomiczny wspierał postęp społeczny i odbywał się z poszanowaniem środowiska, aby polityka socjalna leżała u podstaw wyników gospodarczych, i aby polityka ekologiczna była efektywna ekonomicznie.
Główne zagrożenia dla zrównoważonego, trwałego rozwoju, które powinna uwzględniać polityka unijna, polityka państw członkowskich oraz polityka organów szczebla lokalnego, są następujące:
  • emisje gazów cieplarnianych spowodowane działalnością człowieka, powodujące globalne ocieplenie;
  • poważne zagrożenia dla zdrowia publicznego spowodowane przez nowe, odporne na antybiotyki, szczepy niektórych chorób i potencjalne długoterminowe efekty działania wielu niebezpiecznych substancji chemicznych, które są obecnie w powszechnym użyciu;
  • ubóstwo i marginalizacja społeczna, z ich ogromnymi bezpośrednimi następstwami dla ludzi, takimi jak choroby, samobójstwa i trwałe bezrobocie;
  • utrata biologicznej różnorodności w Europie;
  • uciążliwości transportowe, które dotyczą głównie obszarów miejskich, borykających się również z problemami takimi, jak degradacja centrów miast, rozrost przedmieść i koncentracja dotkliwego ubóstwa oraz marginalizacji społecznej.
 Rozwój obszarów wiejskich w Unii Europejskiej
Polityka rozwoju obszarów wiejskich i polityka rozwoju obszarów miejskich nie są ze sobą sprzeczne ani też nie pozostają ze sobą w konflikcie. Przeciwnie, są one wobec siebie komplementarne. Obie stanowią część tego samego systemu zagospodarowania przestrzennego. Mniejsze miasta w obszarach wiejskich, peryferyjnych lub rzadziej zaludnionych odgrywają kluczową rolę w realizacji zadań na rzecz regionu.
Nowa polityka UE w zakresie rozwoju obszarów wiejskich zmierza do stworzenia spójnych i trwałych ram gwarantujących przyszłość obszarów wiejskich oraz do wsparcia działań zmierzających do utrzymania i tworzenia miejsc pracy, zgodnie z następującymi zasadami:
  • wielofunkcyjność rolnictwa, tzn. jego zróżnicowane role, inne niż produkcja żywności;
  • wielosektorowe i zintegrowane podejście do gospodarki na terenach wiejskich, mające na celu dywersyfikację gospodarki, tworzenie nowych źródeł dochodu i zatrudnienia, a także ochronę dziedzictwa wiejskiego;
  • elastyczne wsparcie rozwoju obszarów wiejskich, oparte na zasadzie subsydiarności i promujące decentralizację oraz konsultacje na poziomie regionalnym, lokalnym i partnerskim;
  • przejrzystość w opracowywaniu programów i zarządzaniu nimi.
 
Leader+ jest jedną z czterech Inicjatyw Wspólnotowych i koncentruje się na rozwoju obszarów wiejskich. Celem Leader+ jest skupienie wszystkich aktywnych podmiotów działających na obszarach wiejskich wokół zadań związanych z opracowywaniem i wdrażaniem zintegrowanych i oryginalnych strategii trwałego rozwoju obszarów wiejskich. Program Leader+ kładzie silny nacisk na partnerstwo i budowę sieci wymiany doświadczeń.
Oprócz pomocy technicznej Leader+ skupia się wokół 3 działań:
  • Działanie1: Wsparcie dla zintegrowanych strategii rozwoju terytorialnego, o charakterze pilotażowym, w oparciu o podejście oddolne.
  • Działanie 2: Wsparcie współpracy między obszarami wiejskimi.
  • Działanie 3: Tworzenie sieci.
Realizacja projektów w ramach Działania 1 odbywa się za pośrednictwem tzw. Lokalnych Grup Działania, które są wybierane w ramach procedury przetargów nieograniczonych w oparciu o kryteria ustalone w programie przygotowanym przez każde państwo członkowskie. Lokalne Grupy Działania muszą składać się w co najmniej 50% z podmiotów niepublicznych, np. organizacji pozarządowych. Wśród innych kryteriów wymienić można: wiejski charakter danego obszaru, jego jednorodność fizyczną, gospodarczą i społeczną, a także innowacyjne i zintegrowane plany przygotowane przez Lokalne Grupy Działania.
Przystępując do tego programu państwa członkowskie muszą zadeklarować sposób wykorzystania środków pieniężnych przyznanych w ramach programu Leader+. Program krajowy musi uwzględniać następujące tematy priorytetowe, określone przez Komisję:
  • Jak najlepsze wykorzystanie zasobów naturalnych i kulturowych, w tym podnoszenie walorów lokalnych obiektów.
  • Poprawa jakości życia na obszarach wiejskich.
  • Dodanie wartości do produktów lokalnych, zwłaszcza poprzez ułatwienie małym jednostkom produkcyjnym dostępu do rynków, poprzez działania zbiorowe.
  • Wykorzystanie nowego know-how i nowych technologii, tak by produkty i usługi w obszarach wiejskich były bardziej konkurencyjne.
 
[1] Rozdział przygotowano na podstawie publikacji "Zadania gmin i powiatów w państwie członkowskim Unii Europejskiej"- Urząd Komitetu Integracji Europejskiej Warszawa 2003